Xuất khẩu nông sản sang Nhật Bản — Quy định kiểm dịch thực vật 2026

1. Tin nóng: Nhật Bản siết kiểm dịch thực vật từ 29/7/2026

Theo thông tin từ Văn phòng SPS Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ngày 30/7/2026 đơn vị này nhận được Công điện số 478 của Đại sứ quán Việt Nam tại Nhật Bản về việc Bộ Nông Lâm Ngư nghiệp Nhật Bản ban hành Thông báo khẩn số 08/Shounan/2598 ngày 28/7/2026, áp dụng biện pháp kiểm soát nhập khẩu đối với các sản phẩm có nguồn gốc thực vật thuộc 9 chi và 19 loài.

Nội dung này được Cục Hải quan (Bộ Tài chính) phổ biến qua Công văn số 19879 gửi các Chi cục Hải quan khu vực, đồng thời căn cứ Công văn số 559 ngày 31/7/2026 của Văn phòng SPS Việt Nam. Các Chi cục Hải quan được yêu cầu khẩn trương thông tin đến doanh nghiệp xuất nhập khẩu trên địa bàn để chủ động thực hiện, phối hợp với cơ quan kiểm dịch thực vật trong quá trình chuẩn bị hồ sơ xuất khẩu.

Với các lô hàng xuất khẩu nông sản đi Nhật Bản, doanh nghiệp cần liên hệ ngay với Chi cục Kiểm dịch thực vật vùng nơi đặt vùng trồng/cơ sở đóng gói để xác định mặt hàng của mình có thuộc danh mục 9 chi, 19 loài kiểm soát hay không, từ đó có kế hoạch kiểm tra, xét nghiệm phù hợp trước khi đóng hàng.

2. Kiểm dịch thực vật là gì? Vì sao quan trọng khi xuất khẩu?

Kiểm dịch thực vật (Phytosanitary) là hoạt động kiểm tra, giám sát và chứng nhận cây trồng, sản phẩm có nguồn gốc thực vật nhằm ngăn chặn sự lây lan của sinh vật gây hại qua biên giới. Hoạt động này được thực hiện theo chuẩn mực quốc tế của Công ước Bảo vệ Thực vật Quốc tế (IPPC) và các tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật ISPM.

Khi xuất khẩu nông sản, Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật (Phytosanitary Certificate — PC) là chứng từ bắt buộc đối với hầu hết các thị trường nhập khẩu, trong đó có Nhật Bản. Giấy PC do cơ quan kiểm dịch thực vật của nước xuất khẩu cấp, xác nhận lô hàng đã được kiểm tra và đáp ứng yêu cầu kiểm dịch của nước nhập khẩu.

Với doanh nghiệp xuất khẩu, hiểu đúng vai trò của kiểm dịch thực vật giúp tránh hai sai lầm phổ biến: (1) xem nhẹ yêu cầu kiểm dịch dẫn đến lô hàng bị giữ tại cảng đích; (2) chuẩn bị hồ sơ thiếu nội dung theo quy định mới, phải bổ sung xét nghiệm gây chậm chuyến. Chi tiết quy trình thủ tục hải quan và các chứng từ liên quan, bạn có thể xem thêm bài Quy trình thủ tục hải quan xuất nhập khẩu 2026.

3. Meloidogyne enterolobii — Tuyến trùng gây hại bộ rễ

Meloidogyne enterolobii là một loài tuyến trùng sưng rễ (root-knot nematode) có phạm vi ký chủ rất rộng, gây hại trên nhiều loại cây trồng như cây ăn quả, rau màu, cây công nghiệp. Tuyến trùng xâm nhập vào rễ, tạo các nốt sưng (gall), làm rễ suy giảm chức năng hút nước và dinh dưỡng, khiến cây còi cọc, vàng lá, giảm năng suất và chất lượng nông sản.

Điều đáng lo ngại là loài này có tốc độ sinh sản nhanh, khả năng tồn tại lâu trong đất và giá thể, đồng thời rất khó kiểm soát bằng biện pháp thông thường. Vì vậy, việc lây lan qua đường thương mại cây trồng, giá thể trồng, đất hoặc bộ phận dưới mặt đất của cây là nguy cơ lớn đối với nền nông nghiệp của nước nhập khẩu.

Việc Nhật Bản bổ sung Meloidogyne enterolobii vào danh mục đối tượng kiểm dịch thực vật đồng nghĩa với việc mọi lô hàng thuộc diện kiểm soát phải chứng minh được nguồn gốc sạch — đây không phải yêu cầu mới nhất của riêng Nhật Bản, mà là xu hướng chung của nhiều thị trường khó tính khi ngày càng siết chặt an toàn sinh học.

4. Quy định mới của Nhật Bản — 2 nội dung bắt buộc trên giấy PC

Theo quy định có hiệu lực từ ngày 29/7/2026, các lô hàng thuộc diện kiểm soát khi xuất khẩu vào Nhật Bản phải có Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật thể hiện đầy đủ hai nội dung sau:

Hai nội dung này là điều kiện bắt buộc để cơ quan có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật phục vụ hoạt động xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản. Doanh nghiệp cần lưu ý rằng đây không chỉ là yêu cầu "trên giấy" — cơ quan kiểm dịch sẽ đối chiếu hồ sơ với thực tế vùng trồng, cơ sở đóng gói và kết quả xét nghiệm mẫu.

5. Quy trình cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật

Quy trình cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật cho lô hàng xuất khẩu thường gồm các bước sau:

1. Đăng ký vùng trồng / cơ sở đóng gói: Doanh nghiệp đăng ký với Chi cục Kiểm dịch thực vật vùng; cơ quan kiểm dịch xác nhận mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói (nếu mặt hàng yêu cầu).
2. Kiểm tra trong mùa sinh trưởng: Cán bộ kiểm dịch kiểm tra định kỳ vùng trồng, giám sát tình trạng sâu bệnh, đặc biệt với đối tượng kiểm dịch mới như Meloidogyne enterolobii.
3. Xét nghiệm mẫu: Lấy mẫu giá thể trồng, bộ phận dưới mặt đất gửi phòng xét nghiệm theo phương pháp phù hợp; kết quả xác nhận không nhiễm đối tượng kiểm dịch.
4. Kiểm tra lô hàng tại cơ sở đóng gói: Trước khi xuất khẩu, cơ quan kiểm dịch kiểm tra lô hàng thực tế, đối chiếu hồ sơ và kết quả xét nghiệm.
5. Cấp Giấy PC: Sau khi lô hàng đạt yêu cầu, cơ quan kiểm dịch cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật cho lô hàng.
6. Khai báo và thông quan: Doanh nghiệp khai báo hải quan, nộp bộ chứng từ gồm giấy PC để làm thủ tục xuất khẩu.

Do quy trình có thể mất từ vài ngày đến vài tuần tùy mặt hàng và kết quả xét nghiệm, doanh nghiệp cần tính toán thời gian kiểm dịch vào kế hoạch giao hàng, tránh tình trạng hàng đã ra cảng nhưng giấy PC chưa xong. Tham khảo thêm bài Cẩm nang xuất nhập khẩu cho người mới để nắm tổng thể quy trình và chứng từ.

6. Bộ chứng từ cần chuẩn bị khi xuất khẩu nông sản sang Nhật

Để lô hàng nông sản xuất khẩu sang Nhật Bản được thông quan suôn sẻ, doanh nghiệp cần chuẩn bị đầy đủ bộ chứng từ sau:

Lưu ý: với thị trường Nhật Bản, doanh nghiệp nên kiểm tra kỹ yêu cầu riêng của từng mặt hàng (dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, quy định bao bì, nhãn mác tiếng Nhật) bên cạnh yêu cầu kiểm dịch. Đây là thị trường có hệ thống kiểm tra rất nghiêm ngặt, sai sót nhỏ cũng có thể khiến lô hàng bị trả về.

7. Rủi ro khi không đáp ứng quy định kiểm dịch

Cục Hải quan khuyến nghị doanh nghiệp cập nhật kịp thời các biện pháp SPS của thị trường nhập khẩu để hạn chế nguy cơ hàng hóa bị từ chối thông quan, kéo dài thời gian giao nhận hoặc phát sinh chi phí do không đáp ứng yêu cầu kiểm dịch. Cụ thể, các rủi ro doanh nghiệp có thể gặp phải:

Để giảm thiểu rủi ro, doanh nghiệp nên xây dựng quy trình nội bộ: cử người phụ trách theo dõi thông báo SPS hàng tuần, lập checklist chứng từ cho từng lô hàng, và làm việc với đơn vị logistics có kinh nghiệm để phối hợp xử lý nhanh khi có vướng mắc tại cảng. Nếu lô hàng cần thông quan gấp, tham khảo bài Hải quan làm ngoài giờ hỗ trợ xuất khẩu nông sản để biết các trường hợp được hỗ trợ.

8. Góc nhìn VTM: Kiểm dịch và logistics tuyến Nhật Bản

Với vai trò là đơn vị vận tải container tại Hải Phòng, VTM Logistics nhận thấy một thực tế: phần lớn các vụ việc lô hàng nông sản bị chậm, bị từ chối thông quan đều bắt nguồn từ khâu chứng từ kiểm dịch, không phải khâu vận chuyển. Khi quy định kiểm dịch thay đổi, doanh nghiệp xuất khẩu thường tập trung vào sản xuất mà quên cập nhật yêu cầu mới, đến khi hàng ra cảng mới phát hiện thiếu giấy tờ.

Một số lưu ý thực tế cho doanh nghiệp xuất khẩu nông sản tuyến Nhật Bản qua cảng Hải Phòng:

• Chốt lịch kiểm dịch trước khi chốt booking: Thời gian cấp giấy PC có thể 5-10 ngày làm việc; hãy đặt lịch kiểm dịch song song với kế hoạch đóng hàng, tránh chờ tàu.
• Kiểm tra tuyến tàu và thời gian transit: Tuyến Hải Phòng — Nhật Bản thường 4-7 ngày tùy hãng tàu và cảng đích (Tokyo, Yokohama, Kobe, Osaka, Nagoya...); hàng nông sản dễ hư hỏng nên ưu tiên chuyến tàu trực tiếp, ít trung chuyển.
• Container phù hợp: Nông sản tươi cần container lạnh (reefer) với nhiệt độ, độ ẩm kiểm soát; hàng khô có thể dùng container 20/40 feet thường. Kiểm tra vệ sinh container trước khi đóng hàng để tránh nhiễm chéo sinh vật gây hại.
• Phối hợp bộ chứng từ đồng bộ: Giấy PC, C/O, invoice, packing list, vận đơn phải khớp nhau về chủng loại, khối lượng, số kiện — sai lệch nhỏ cũng bị hải quan hai nước soi xét.
• Dự phòng chi phí phát sinh: Luôn có phương án dự phòng về phí lưu container, lưu bãi, phí kiểm dịch bổ sung trong kế hoạch giá thành.

Với doanh nghiệp đang tìm hiểu tổng thể thị trường, bài EVFTA & Logistics Việt Nam cung cấp góc nhìn về các hiệp định thương mại và cơ hội cho logistics; còn nếu bạn đang xử lý tình huống hệ thống hải quan, hãy đọc Hệ thống hải quan VNACCS/VCIS gián đoạn — Doanh nghiệp XNK cần làm gì?.

Câu hỏi thường gặp