Các loại vận đơn đường biển — Original BL, Seaway Bill, Telex Release, Switch BL và Surrendered BL

1. Original Bill of Lading — Vận đơn gốc (B/L gốc)

Original Bill of Lading (Original BL, vận đơn gốc) là bản vận đơn đường biển do hãng tàu hoặc Forwarder phát hành, có chữ ký tươi (wet signature) và đóng dấu của người phát hành. Đây là loại vận đơn truyền thống và phổ biến nhất trong thương mại quốc tế.

Original BL thường được phát hành thành 3 bản gốc (Original 1, Original 2, Original 3) và 3 bản copy (non-negotiable copy). Trên mỗi bản gốc đều có dòng chữ "ORIGINAL" và số thứ tự (1/3, 2/3, 3/3).

Đặc điểm chính của Original BL

• Chứng từ sở hữu hàng hóa (Document of Title): Ai nắm giữ bộ Original BL đầy đủ thì có quyền sở hữu và nhận hàng tại cảng đích. Đây là đặc điểm quan trọng nhất — Original BL có thể dùng để mua bán hàng hóa trên đường vận chuyển.
• Có thể chuyển nhượng (Negotiable): Original BL có thể được ký hậu (endorse) và chuyển nhượng cho bên thứ ba. Nếu BL được phát hành dạng "TO ORDER" hoặc "TO ORDER OF SHIPPER", người cầm BL có thể chuyển quyền sở hữu hàng hóa bằng cách ký hậu mặt sau.
• Chỉ cần 1/3 bản gốc để nhận hàng: Khi xuất trình 1 trong 3 bản Original tại cảng đích, các bản còn lại tự động mất hiệu lực. Đây là cơ chế bảo vệ người mua — nếu họ nắm giữ 1 bản, người bán không thể dùng bản khác để nhận hàng.
• Cần xuất trình bản gốc để nhận hàng: Consignee phải xuất trình Original BL đã ký hậu hợp lệ cho hãng tàu hoặc đại lý để nhận D/O (Delivery Order) và giải phóng hàng.

Original BL thường được dùng trong thanh toán L/C (Letter of Credit) — ngân hàng yêu cầu "Full set of 3/3 Original Clean on Board Ocean Bill of Lading" làm chứng từ thanh toán. Original BL cũng bắt buộc khi người mua cần bán hàng trên đường (back-to-back L/C, chuyển nhượng hàng trước khi tàu đến).

2. Seaway Bill — Vận đơn không chuyển nhượng

Seaway Bill (còn gọi là Sea Waybill hoặc vận đơn đường biển tự do) là loại vận đơn không có chức năng chứng từ sở hữu hàng hóa. Đây là điểm khác biệt cốt lõi giữa Seaway Bill và Original BL.

Đặc điểm của Seaway Bill

• Không cần xuất trình bản gốc: Người nhận hàng (Consignee) chỉ cần chứng minh danh tính là có thể nhận hàng tại cảng đích — không cần nộp bất kỳ bản vận đơn nào.
• Không thể chuyển nhượng (Non-negotiable): Seaway Bill ghi tên Consignee cụ thể, không thể ký hậu và chuyển cho bên thứ ba.
• Không phát hành thành nhiều bản gốc: Thông thường chỉ có 1 bản Seaway Bill duy nhất.
• Thường không có chữ "ORIGINAL": Trên vận đơn thường ghi "NON-NEGOTIABLE" hoặc "SEAWAY BILL".

Khi nào nên dùng Seaway Bill?

• Thanh toán đã hoàn tất: Người mua đã trả tiền trước (T/T trả trước 100%) — không cần dùng vận đơn để kiểm soát hàng hóa.
• Người mua và người bán tin tưởng nhau: Giao dịch nội bộ công ty (intra-company), giao dịch lâu năm.
• Không có nhu cầu bán hàng trên đường: Hàng đến thẳng Consignee cuối cùng, không qua trung gian.
• Tuyến ngắn (Short sea): Tuyến nội Á (Việt Nam - Trung Quốc - Thái Lan - Singapore) thời gian vận chuyển 3-7 ngày — Original BL không kịp về tay người nhận trước khi tàu đến.

3. Telex Release — Giải phóng hàng bằng điện

Telex Release (còn gọi là Express Release hoặc Electronic Release) là hình thức hãng tàu gửi thông báo điện tử đến đại lý tại cảng đích xác nhận đã nhận lại bộ Original BL và cho phép giao hàng cho người nhận mà không cần xuất trình vận đơn gốc.

Quy trình Telex Release

Khi nào nên dùng Telex Release?

• Hàng tuyến ngắn: Original BL chưa kịp vận chuyển từ người bán đến người mua trước khi tàu đến cảng đích — đặc biệt phổ biến với hàng đi Trung Quốc, Thái Lan (3-5 ngày).
• Đã thanh toán xong: Người mua đã chuyển tiền, Telex Release giúp giải phóng hàng nhanh, tránh phí lưu container (demurrage, detention).
• Giảm chi phí chuyển phát: Không mất phí gửi Original BL qua courier (DHL/FedEx) — tiết kiệm 20-50 USD và 3-5 ngày thời gian vận chuyển chứng từ.

Phí Telex Release thường dao động 25-50 USD/bộ, tùy hãng tàu. Một số hãng tàu (ví dụ MSC) tính phí riêng, một số hãng khác bao gồm trong phí vận chuyển.

4. Switch Bill of Lading — Chuyển đổi vận đơn

Switch Bill of Lading (B/L chuyển đổi, vận đơn thay thế) là vận đơn mới được phát hành thay thế cho vận đơn gốc với thông tin khác đi so với vận đơn gốc — thường thay đổi Shipper, Consignee, cảng xếp, cảng dỡ hoặc ngày giao hàng.

Mục đích sử dụng Switch BL

Quy trình và rủi ro Switch BL

Để yêu cầu Switch BL, người yêu cầu phải:

1. Nộp bộ Original BL gốc đã ký hậu cho hãng tàu hoặc Forwarder.
2. Ký Letter of Indemnity (LOI) — cam kết bồi thường nếu có tranh chấp phát sinh từ việc chuyển đổi (thông tin sai, trùng lặp, khiếu nại từ bên thứ ba).
3. Thanh toán phí Switch BL — thường 50-150 USD/bộ, tùy hãng tàu và độ phức tạp.
4. Hãng tàu phát hành Switch BL mới với thông tin khác và hủy hiệu lực của vận đơn gốc.

5. Surrendered Bill of Lading — Vận đơn đầu hàng

Surrendered Bill of Lading (vận đơn đầu hàng) là tình trạng của Original BL khi Shipper (người xuất khẩu) đã nộp lại bộ Original BL đã ký hậu cho hãng tàu tại cảng xếp và hãng tàu đã xác nhận việc surrender (đầu hàng, trả lại) bằng cách đóng dấu "SURRENDERED" lên vận đơn.

Điểm khác biệt chính: Surrendered BL vs Telex Release

Cả Surrendered BL và Telex Release đều dẫn đến cùng một kết quả: Consignee có thể nhận hàng mà không cần xuất trình vận đơn gốc tại cảng đích. Sự khác biệt chính nằm ở cơ chế và thời điểm hãng tàu xác nhận đã nhận lại bộ Original BL.

6. Negotiable và Non-Negotiable — Vận đơn chuyển nhượng và không chuyển nhượng

Dựa trên khả năng chuyển nhượng, tất cả vận đơn đường biển được chia thành 2 nhóm chính:

Vận đơn chuyển nhượng (Negotiable Bill of Lading)

Đây là vận đơn có thể được chuyển quyền sở hữu hàng hóa từ người này sang người khác thông qua thủ tục ký hậu (endorsement). Đặc điểm:

• Phát hành dạng "TO ORDER" hoặc "TO ORDER OF SHIPPER" — không ghi tên Consignee cụ thể.
• Có thể mua bán trên đường: Người cầm vận đơn có thể bán quyền sở hữu hàng hóa cho người khác bằng cách ký hậu.
• Được ngân hàng chấp nhận trong L/C: Hầu hết L/C yêu cầu Negotiable BL.
• Original BL là loại vận đơn chuyển nhượng phổ biến nhất.

Vận đơn không chuyển nhượng (Non-Negotiable Bill of Lading)

Vận đơn này không thể chuyển quyền sở hữu cho bên thứ ba. Đặc điểm:

• Ghi tên Consignee cụ thể — chỉ người đó mới có quyền nhận hàng.
• Không thể ký hậu: Không có mặt sau để ký chuyển nhượng.
• Không dùng trong L/C: Ngân hàng thường không chấp nhận Non-Negotiable BL làm chứng từ thanh toán.
• Seaway Bill, Telex Release, Surrendered BL đều thuộc nhóm này.

7. Bảng so sánh 5 loại vận đơn đường biển

Bảng dưới đây tổng hợp các tiêu chí quan trọng của 5 loại vận đơn phổ biến, giúp bạn dễ dàng tra cứu và so sánh:

8. Khi nào dùng loại vận đơn nào? — Hướng dẫn chọn nhanh

Dựa vào tình huống thực tế, bạn có thể chọn loại vận đơn phù hợp theo bảng quyết định nhanh dưới đây:

9. Câu hỏi thường gặp về các loại vận đơn đường biển

Bài viết liên quan:

• Bill of Lading là gì? Tổng quan về vận đơn đường biển
• Cách đọc vận đơn đường biển Bill of Lading chi tiết
• HBL vs MBL — Phân biệt House Bill và Master Bill
• Packing List — Phiếu đóng gói hàng hóa trong XNK
• C/O Form D — Chứng nhận xuất xứ ASEAN